دانلود پایان نامه

نزد عارفان دانش شهودی ،ذوقیست که عارف نسبت به معانی وحقایق غیبی ازآن سوی حجاب ها بدست می آورد.”121
علامه حسن زاده می فرمایند: ” آنچه را که عرفا در عرفان به عنوان فوق طور در مرحله شهود دریافته اندآخوند آنها را در اسفار برهانی کرد؛ همانند مقامات العارفین در نمط نهم اشارات که عرفان را برهانی کرده است و برهان و عرفان و قرآن از هم جدایی ندارند. این سه که به نحو کمال جمع بشوند مساوق با انسان کامل می شوند که از این ظاهر تا مکنون قرآن شرح انسان کامل است.122
در نوشت? مرحوم طالقانی برداشت های عرفانی و استناد به کلام عارفان و از جمله به دیوان های اشعار چون حافظ ، سنجری ، بافقی ، جامی ، اقبال لاهوری و بخصوص مثنوی مولوی فراوان به چشم می خورد.
البته وی با تأویل های عرفانی و صوفیانه قران کاملا ً مخالف است. او ضمن ذکر برداشت هایی از نوع عبد الرزاق کاشی در آیه : إذهَبً إلی فِرًعونَ إنَّه طَغَی که گفته است : یعنی عقل به سراغ فرعون نفس برود ، و در آیه : إنَّ اللهَ یَأمُرُکُمً أنً تَذًبَحواً بَقَرَه گفته است منظور گاو نفس است. به تأویلات وی حمله کرده است.
2-1-4. جایگاه روش اجتهادی فقاهتی ایشاندر معرفت دینی
به نظر مرحوم طالقانی تفسیر یک متن جز یکی از دو روش راه بیشتری ندارد ، یا شواهد و قرائن متنی در تفسیر بکار رفته است که از آن به تفسیر أثری و یا مأثور یاد می شود و یا تفسیر براساس قواعد زبانی ، کاوش عقلی و یا اجتهادی صورت می گیرد . در بخش نخست ، تفسیر با استفاده از بخش های خود یک متن ، شواهد تاریخی موجود در زمینه آن ، مانند قراین تاریخی که در زمینه پیدایش آن متن وجود دارد و یا شأن و سبب نزول و صدور متن و یا پاره ای توضیحات آورنده آن صورت می گیرد.
تفسیر اجتهادی گونه ای از اجتهاد در متن است که با قواعد اصولی و زبان شناسی صورت می گیرد. فقیهان برای استنباط احکام از متن ، از این روش استفاده می کنند و از این رو آنان را مجتهد می نامند . برخلاف روش پیشین که متن با متن تفسیر می شود، در این روش متن با اجتهاد عقلی تبیین می گردد.
تجزیه و تحلیل واژه های خاص به کار برده شده در متن و ریشه یابی آن ها ، تحلیل ساختار و ارتباط عناصر کلام و سیاق آن و بررسی ابعاد یک متن و موضوع ، از موارد چنین اجتهادی است. این تفسیر هر چند دارای فراز و فرود زیادی است اما سیر تکاملی پیموده و گونه های مختلفی به این شرح پیدا کرده است.
الف ) : انطباق آیات با موضوع های خارجی.
تطبیق آیات بر اشخاص و رفتارشان و یا حادثه ای تاریخی ، و یا موضوعی مورد بحث و یا مفهومی نو که اکنون مورد بحث و گفتگو در محافل علمی و یا حتی در میان توده های مردم است ، از موارد همین تفسیر است.
ب ) : تلاش برای آشکار ساختن محتوا و منظور کلام از لا به لای متن.
متنی که برای ارائه راهکار نجات ، و نیز هشدار به مردمان برای رهایی از خطراتی است که آنان را در مسیر طولانی حیات تهدید می کند و از تعالی باز می دارد. انذار و بشارت و پند و اندرز با باز گویی درس های حوادث گذشته و ارائه راه هایی برای آشنایی با پاره ایی امور دور از دسترس که در اصطلاح به آن ها امور غیبی گفته می شود ، و معرفی آن امور که با واژه ها و ادبیات ویژه صورت می گیرد از جمله تفسیر اجتهادی است.
ج ) : تحلیل متن و بررسی هم? زوایای ممکن آن ، که از آن به ” تفسیر تحلیلی ” یاد می کنند. تفسیر تحلیلی را می توان مشی رایج غالب مفسران دانست. در این تفسیر آیات قران از جهت ادبی و بلاغی و لغوی تحلیل می شوند. در این تفسیر ، خود قران ، روایات و سنت نبوی ، اسباب نزول ، وجوه و نظایر معنایی واژه ها و شواهد تاریخی به کمک اجتهاد می آیند و آیه های مجمل تبیین و آیات مبین نیز بررسی همه جانبه می شوند.
تفسیر فخر رازی ( 606 ق ) و علامه طباطبایی در ضمن عده ای از آیات از این روش بهره جسته اند. البته مرحوم آیت الله طالقانی نیز در تفسیر پرتوی از قران خود از این روش اجتهادی نیز استفاده نموده است 123.
مرحوم مهدی حائری یزدی قائل است :” روش تحقیق و اجتهاد نه تنها در فلسفه ، بلکه در کلیه تفکّرات و فنون اسلامی از آعاز امر متداول بوده است . دانشمندان و صاحبان فنون در نخست تا می توانستند در سخنان پیشینیان خود نقّادی و اشکال تراشی و نکته سنجی می کردند و پس از تخریب سعی می نمودند بهر ترتیب که می دانند به وظیفه بهتر سازی عمل کنند و ایرادات را دفع نمایند و همان بنای اول را ترمیم یا تکمیل نمایند . ” 124
2-1-5. جایگاه روش نقلی تفسیری ایشان در معرفت دینی
آیت الله طالقانی قرآن را نه تنها یک متن مقدس دینی ، بلکه کتاب راهنمای عمل انسان ها نیز می داند که با عمل کردن به رهنمودهای آن تحوّلی در زندگی مادی و معنوی و فکری و عقلی پدید می آید.
دکتر جعفری در باره روش تفسیری مرحوم طالقانی می فرماید:
آیت الله طالقانی محدود و پای بند به هیچ شیوه خاص نبود ، بلکه شیوه جامع داشت، گاه از زاوی?ی روایات معتبر اهل بیت “علیهم السلام” و گاه از فراخنای عرفان و اشراق و گاه از روزن?ی علوم تجربی و انسانی و ریاضی و گاه از پنجر? مشبک فلسفه و کلام و گاه از در علوم اجتماعی و سیاسی و گاه از بُعد لفظ و کلمه و ادب بدان ها می نگرد.125
لون غالب در این تفسیر ، لون و گرایش اجتماعی است ؛ که ویژگی های عمده آن را در سر خط های ذیل می توان خلاصه کرد : توجه خاص و افزون به آیاتی از قرآن که تبیین کننده مسائل اجتماعی اند ؛ عنایت افزون به مشکلات مسلمانان زمان و نیز تعلیق احکام و رهنم
ودهای منطوی در آیات قرانی بر مسائل زندگی انسانی عصر و تکاپوی درمان مشکلات اجتماعی از سخن خداوندی ؛ انتباه به آموزه های تربیتی و ارشادی قرآن ؛ کوشش در به کار گیری بیانی ساده و شیوا و قابل فهم و بهره گیری عموم ؛ در نظر داشتن اشکال ها و انتقادات مخالفان نسبت به قرآن و اسلام و سعی در پاسخ به آن ها ؛ سیطره ی روحیه و نگرش اجتماعی و عدم اکتفا به نگرش فردی به آیات ؛ مفسّری که دارای گرایش اجتماعی است به بیان مقلّدانه رضایت نمی دهد ، بلکه می کوشد با اسلوبی زیبا و جذاب ، سنت های اجتماعی آیات قران را بر نیاز های عصر تطبیق کند و با بیانی در خور فهم همه ، ارائه نماید .
در خصوص لون اجتماعی تفسیر پرتو همین سخن قابل توجه و چه بسا کافی باشد که خود مفسّر می گوید : ” من در پرتوی از قران قبلا نوشته بودم ، ولی وقتی از زندان بیرون آمدم و این حرکت و انقلاب را دیدم ، باز دیدم مسائل جدیدی برای من روشن می شود و این همان طور که قران بیان کرده ، سعه نظر قران است ” .
ایشان اصلاح جامعه را رهن تربیت تدریجی و پرورش فرهنگی می داند و همواره از روح ، فطرت ، پاکی و روشنایی ـ که در اندیشه ایرانیان ، پیشینه و جایگاهی چند هزار ساله دارند ـ سخن می گوید. و آیت الله طالقانی را دل دادگی خاصی به مقوله های ” فکر ، فطرت ، آزادی عقل و روح ” است و او در مقابل نیز هماره موضعی شاخص برابر ” اوهام ، خرافات ، تیرگی ها و …. ” دارد .
2-1-5-1. ویژگی های تفسیر پرتو از قران :
1.هنر و شیوایی قلم .
2. التفات به جانب تفسیر علمی و اجتماعی.
3. نگرش به وقایع و رویدادها در پرتو آیات قرآن.
4. عنصر تحلیل و تبیین مطالب.126
2-1-6. جایگاه روش تاریخی تطبیقی ایشان در حوزه معرفت دینی
مطالعات دینی را گریزی از ابزار ها و روش های تاریخی نیست ، بی نیازی از مطالعه تاریخی را نه در کلام سنّتی می توان ادعا کرد و نه در کلام و الهیات جدید . امروزه مطالعات تاریخی در حوزه دین پژوهی به درجه ای از اهمیت و رواج رسیده است که گستره خاصی از دین پژوهی را شکل داده و مکاتب و روش های متنوع دین شناسی تاریخی را به وجود آورده است .
نخستین سوال در این مقام ، پرسش از چیستی مطالعه تاریخی است . مراد از شناخت تاریخی یک پدیده به طور کلی چیست ؟ مفهوم و ماهیت مطالعه تاریخی چیست ؟ و….
مراد از شناخت تاریخی ، مطالعه پیشینه یک حادثه یا دیدگاه نیست . غالبا در زبان عرف وقتی گفته می شود تاریخِ این مسأله را باید بررسی کرد ،مراد بررسی سوابق و گذشته آن است . مطالعه پیشینه ، زمینه ها و بستر های ظهور یک پدیده ، در شناخت آن بسیار مفید و لازم است ؛ اما مراد از مطالعه تاریخی ، آن نیست . بلکه مراد از مطالعه تاریخی ، شناخت سلف در پرتو خلف است و هرچه اختلاف زمانی بین حادثه و مورّخ بیشتر شود ، شناخت ژرف تر خواهد بود .
و هم چنین مراد از شناخت تاریخی ، حرکت از حال به گذشته ، رفع حجاب زمان و برگشت به روزگار ظهور پدیده نیست ، بلکه شناخت گذشته در پرتو آینده است . زمان در تلقّی نوین ، آینه حوادث تاریخی است . حذف آن اساسا مقوم تاریخی بودن را از میان بر می دارد و مورخ را به گزارشگر یا جامعه شناس تبدیل می کند ، یعنی زمان چون دیواری است بین حادثه تاریخی و محققی که در مقام شناخت آن است . 127
آیت الله طالقانی هم چون سایر اندیشمندان برای تبیین آموزه ها و گزاره های دینی در حوزه مطالعات دینی خود از روش مطالعه تاریخی بهره برده اند . با این نگاه که دین وجود تاریخی دارد ، البته این سخن به معنای نفی و تقلیل هویت قدسی و آسمانی دین نیست ؛ زیرا ادعا این نیست که دین صرفا هویت تاریخی دارد . دین ، همزاد و همراه بشر و از زیر ساخت های مهم تمدن بشری است . دین ، بیش از هر پدیده دیگری ، تداوم تاریخی داشته و در این تداوم ، شکل ها ، نتیجه ها ، پیامد ها و آثار فراوانی را از خود ساطع کرده است . ازجمله توصیه به مطالعه و تأمّل در عاقبت مردمان گذشته و در مسائلی چون عصمت انبیا که زمینه ساز حکومت دینی می باشد ، می توان اشاره کرد .
مفسِّر پرتوی از قران ، در آن دسته از ایات که ناظر بر رویدادهای تاریخی است از گزاره های تاریخی استفاده کرده و اقوال صحابه و تابعان را نقل کرده است. اما این تفاوت نگرش در این تفسیر با دیگر تفاسیر وجود دارد که هرگز به قصّه پردازی تن نداده و گزاره های تاریخی بیشتر برای همان مقصود مورد استفاده قرار گرفته است. برای نمونه در معنای حِلّ در آیه : و أنتَ حِلًّ بِهذا البَلد از ابن عباس و قُتاده نقل شده که مقصود ، حلال کننده کارزار و ریختن خون در فتح مکِّه است 128.
ایشان تنها از آن دسته گزاره های تاریخی در تفسیر استفاده کرده که آیاتی را با مسلَّمات تاریخی جمع کرده است . آن جا که تاریخی مسلَّم وجود دارد و ظاهر آیه نکته ای خلاف آن را می گوید، مفسِّر می کوشد تا آن را حل کند .
در تفسیر شب نزول قران و شب قدر نوشته است :نباید لیله القدر همان بعثت باشد که اولین وحی و فرمان رسالت با آیه اقرا خوانده شده، چنان که در روایات صحیح و مسلَّم ما امامیه این است که بعثت در 27 رجب و لیله القدر در ماه رمضان است .129
در تفسیر پرتوی از قران ، قصّه های قرانی ، روایت تاریخی نمی شود بلکه سمت و جهت عبرت گیری آنان دنبال می گردد ؛ زیرا قصص ، مجموعه اطّلاعاتی مربوط به گذشتگان نیست ، بلکه عبرتی برای آینده گان است. از نظر مرحوم طالقانی تحلیل و ذکر فلسفه تاریخ بر روایت تاریخی این قصص مقدم است.130
با تاریخ تحلیلی و فلسفه تاریخ ، دستیابی به بینش تاریخی
و کسب عبرت از قواعد عام سنّت های تاریخی امکان پذیر و میسّر خواهد شد . از نظر پرتوی از قران قصص قرانی و به ویژه داستان موسی و فرعون از چنین ظرفیتی برخوردار است .
از نظر ایشان داستان موسی و فرعون مصداق عینی و به روز است و طالقانی به دنبال تبین آن هاست ؛ زیرا محیط داستان محیط خشونت و کشتار فرزندان بنی اسرائیل از سوی فرعون است که برابر آن ، محیط پر خشونت حکومت ساواک در ایران و سایر کشورها ی توسعه نیافته جهان سوم است .
در تفسیر پرتوی از قرآن ، گاهی شرح و گزارش های فقهی و بسی بیش از آن ، بهره گیری های روایی را می توان دید . آیت الله طالقانی بسیار قائل به تدبّر در قرآن و فهم آیه به آیه بود ؛ اما این امر هرگز به معنای غفلت او از گنجینه احادیث و رهنمود ها و کلیدهای نهفته در


دیدگاهتان را بنویسید