روش­های سنجش شخصیت

نظریه­پردازان شخصیت روش­های منحصر به­ فردی را برای سنجش شخصیت ابداع­ کرده­اند، شیوه­هایی که مناسب نظریه­های آنهاست که به­وسیله این روش­ها داده­هایی را به دست آوردند و تدوین­های خود را بر پایه آنها قرار دادند. بدین ترتیب از رویکرد­های عمده به سنجش شخصیت می­توان به روشهای فرافکن اشاره کرد که عمدتاً توسط روانشناسان بالینی برای کار با اشخاصی که از نظر هیجانی آشفته هستند ساخته شده است. روش­های فرافکن با الهام از تأکید فروید بر اهمیت ناهشیار، سعی دارد بخش نادیدنی شخصیت ما را کاوش کنند. نظریه زیربنایی شیوه­های فرافکن این است که وقتی محرک مبهمی را به ما نشان می­دهند، مثل لکه­ای جوهر یا تصویری که می­توان آن را به چند طریق درک یا تعبیر کرد، نیاز­ها، ترس­ها و ارزش­هایمان را هنگامی که ما می­خواهند آن را توصیف کنیم، به آن محرک فرافکن خواهیم کرد. علاوه بر روش­های فرافکن، شیوه سنجش اغلب شامل مصاحبه­های بالینی است. بالاخره، منطقی است اگر فرض شود که می­توان به وسیله صحبت کردن با شخصی که مورد ارزیابی قرار می­گیرد و پرسیدن سوال­های مربوط به موضوع درباره تجربه­های زندگی گذشته و حال، روابط اجتماعی و خانوادگی و مسائلی که باعث شده­اند فرد جویای کمک روانشناختی باشد، اطلاعات باارزشی را بدست آورد. رویکرد عمده دیگری به سنجش شخصیت، رویکرد رفتاری است که یک مشاهده­گر رفتار شخص را در موقعیت معینی ارزیابی می­کند. و در نهایت رویکرد پرسشنامه­های خودسنجی که از افراد می­خواهند با پاسخ دادن به سوال­هایی در باره رفتار و احساس­هایشان در موقعیت­های گوناگون، درباره­خودشان گزارش دهند. بیشترین سهم در رویکرد پرسشنامه­های خودسنجی مربوط می­شود به پرسشنامه­های رویکرد عاملی، که صفات شخصیت را اندازه­گیری می­کند. هر یک از نظریه­پردازان رویکرد عاملی آزمون­های را برای سنجش ویژگی­های مربوط به نظریه­های خودشان ساخته­اند که در ذیل این آزمون­ها را به اختصار معرفی می­کنیم

1-1-1-   آزمون­های رویکرد عاملی

1-1-1-1-      پرسشنامه 16عاملی کتل(PF 16)

کتل بر مبنای نتایج پژوهش­های تحلیل عوامل، تعدادی پرسشنامه شخصیت تهیه کرد که مشهورترین آنها پرسشنامه 16 عاملی شخصیت، که بر اساس 16 عامل عمقی نظریه خود، است. کتل با استفاده از فهرست صفات شخصیت که توسط آلپورت تدوین شده بود، ساختن آزمون شخصیتی خود را آغاز کرد و سپس با کاهش تعداد آن صفات به 171 صفت، آنها را در قالب 36 بعد تحت عنوان صفات سطحی مطرح کرد. سرانجام پژوهش­های بعدی وی از طریق تحلیل عاملی، 16 عامل متمایز و عمقی که همه تغییرات 36 بعد شخصیت را تبیین می­کنند، فراهم کرد. این آزمون که مخصوص افراد 16 سال به بالاست، 16 نمره برای 16 صفت شخصیتی به دست می­دهد(کتل و همکاران، 1970). پرسشنامه، نمرات 16 عامل اصلی و 5 مقیاس کلی(برون­گرایی، اضطراب، یک­دندگی[1]، استقلال، خویشتن­دار) را ارائه می­دهد. هر عامل اصلی شامل 10 تا 15سوال دارد. کتل پنج فرم برای این این آزمون تهیه کرده است. پنجمین نسخه پرسشنامه 16 عاملی که در سال 1993 منتشر شده در مقایسه با نسخه­های قبلی پرسشنامه ویژگی­های ساده­تر، زبان به روز­تر، نمره­دهی دستی راحت­تر و هنجار­یابی به روز رسانی شده را شامل می­شود. این نسخه شامل 185 سوال سه گزینه­ای است که در 5 سطح خواندن طراحی شده است. مناسب­ترین فرم PF 16 برای افرادی که تحصیلات بالا دارند و کسانی که فارغ­التحصیل موفق و پیشرفته دبیرستان هستند فرم A و B  می­باشد. به طور آشکار ترکیب این دو فرم نسبت به هر یک از فرمها به تنهایی، اندازه گیری  بهتری انجام می دهد. برای افراد با سطح فرهنگی اجتماعی متوسط که قادر به خواندن روزنامه با درک متوسط می باشند، فرم های C و D  با سطح پایه خواندن 5/6 مناسب­تر است. فرم E برای افرادی که مهارت­های خواندن آنها زیر سطح پایه ششم است مناسب است. به طور خلاصه می­توان بیان کرد که PF 16 بعد از پرسشنامه چند وجهی شخصیتی مینه­سوتا[2]( MMPI)  از سایر آزمون­های شخصیت مورد استفاده روان شناسان و روانپزشکان قرار گرفته است (گراهام و لیلی[3]، 1984؛ عبادی و همکاران، 1384؛ ملیانی و همکاران، 1388). آزمون محدودیت زمانی ندارد. بیشتر افراد شکل مداد-کاغذی را در حدود 35 تا 50 دقیقه کامل می کنند و تحت یک شرایط معمولی نزدیک 80 درصد افراد نزدیک 40 دقیقه آن را انجام می دهند. شکل کامپیوتری آزمون زمان کمتری می گیرد، معمولاً نزدیک به 25 تا 35 دقیقه. قابل ذکر است که فرم کوتاهی از  این مقیاس با عنوان پرسشنامه انتخابی شانزده عاملی[4](کتل و همکاران، 1999)  در دسترس می باشد که برای شرایط گزینشی بکار می­رود و حدود بیست دقیقه تکمیل آن طول میکشد. این مقیاس همچنین برای توصیف ویژگی­های شخصیتی که در عملکردهای شغلی خیلی مهم و تاثیرگذار هستند، بکار می­رود. مقیاس کوتاه­تری هم نسبت به تست اخیر تهیه شده است که برای هر عامل پنج یا شش آیتم دارد و حدود 15 دقیقه تکمیل آن طول می­کشد(گورساچ[5]، 2006). همچنین فرم نوجوانان([6]HSPQ ؛ کتل و همکاران، 1984) برای سنین 12 تا 18 سالگی تهیه شده است. پرسشنامه کودکی(CPQ[7] ؛ پورتر و همکارن، 1992) برای سنین 8 تا12 سالگی و پرسشنامه شخصیت سال­های ابتدایی مدرسه برای سنین 6 تا 8 سالگی نیز تهیه شده است. در سال 2001 فرم نوجوانان دبیرستانی با نام پرسشنامه شخصیت شانزده عاملی نوجوانان به روزرسانی و تغییر نام پیدا کرده است، این مقیاس شامل بخش­هایی در مورد علایق روزمره زندگی نوجوانان و سوالات مستقیمی از مشکلات آنها در زندگی­شان می­شود (کتل، 2003؛ کتل و مید[8] 2008).

1-1-1-2-     پرسشنامه شخصیت نئو

از جمله پرکاربرد­ترین آزمون­های خود سنجی، آزمون­های خانواده نئو هستند که بر مبنای نظریه پنج عاملی شخصیت شکل گرفته­اند. NEO-PI اولین مقیاسی بود که توسط کاستا و مک کری در سال 1985 ساخته شد و شامل 181 آیتم برای وارسی پنج عامل بزرگ شخصیت بود، اما در مورد 2 عامل موافقت و مسئولیت­پذیری فاقد رویه­های مشخصی بود. در سال 1992 تست NEO-PI-R تهیه و منتشر شد و این نارسایی­ها را با اضافه کردن آیتم­هایی برای صفات فرعی دو عامل موافقت و مسئولیت­پذیری که قبلاً فقط عوامل اصلی را ارزیابی می نمود و صفات فرعی به طور ضمنی در آن عوامل بودند، برطرف می­کند. علاوه بر آن 10 سوال دیگر نیز از سوالات سه عامل برون­گرایی، روان­آزرده­گرایی و پذیرندگی تغییر یافت تا صفات این عوامل وضوح بیشتری یابد. براین اساس مقیاس اخیر داری 240 ماده می­باشد و اندازه­گیری جامعی از پنج عامل عمده را ارائه می­کند که هر عامل شامل 6 بعد است و هر بعد شامل 8 آیتم می­باشد. همچنین این تست دارای دو فرم، S برای گزارش­های شخصی(خود­گزارشی) و R برای ارزیابی توسط فرد دیگری است. فرم S توسط خود افراد درجه­بندی می­شود و مناسب مردان و زنان در تمام سنین می­باشد. فرم R با ضمیر سوم شخص شروع می­شود و برای درجه­بندی افراد توسط همسر، همسالان و یا کارشناسان به کار می­رود. این فرم را میتوان به­طور مستقل بکار برد و یا به عنوان مکملی برای گزارش­های شخصی یا اعتبار آن مورد استفاده قرار داد.

با توجه به پیچیدگی و طولانی بودن NEO-PI-R ، وجود ابعاد جزئی و متعدد در هریک از صفات مربوط به پنج عامل شخصیت و ضرورت سرند سریع در مواقع لازم، و مهم­تر از همه عدم تمایل آزمودنی­ها در پاسخ دادن به ابزار­های طولانی در موقعیت­های بالینی و پژوهشی، نسخه کوتاهی از این پرسشنامه با عنوان پرسشنامه پنج عاملی[9](NEO-FFI) طراحی شد. این پرسشنامه شامل 60 ماده است که برا اساس تحلیل عاملی نمرات NEO-PI که در سال 1986 اجرا شده بود، به دست آمده است. در این پرسشنامه برای هر عامل 12 آیتم وجود دارد که این آیتم­­ها با توجه به دارا بودن بیشترین بار عاملی در ارتباط با صفت مورد نظر، انتخاب شده­اند(کاستا و مک کری؛ 1992، ایگان[10] و همکارن، 1999؛ هلدن و فکن[11]؛ مانگا[12] و همکاران،2004).

1-1-1-3-     پرسشنامه شخصیت آیزنگ(EPQ )

آیزنگ بعد از مطرح کردن نظریه سلسله مراتبی شخصیت خود، ابزارهای مختلفی را برای  سنجش صفات شخصیت همچون پرسشنامه پزشکی مادزلی (MMQ؛ آیزنگ، 1952)، مقیاس شخصیت مادزلی (MPI؛ آیزنگ، 1959)، مقیاس شخصیت آیزنگ ( EPI؛ آیزنگ و آیزنگ،1964) و پرسشنامه شخصیت آیزنگ ( EPQ؛ آیزنگ، 1975)ایجاد کرد. EPQ  آخرین تجدید نظر در سری پرسشنامه­های شخصیت آیزنگ می­باشد. این پرسشنامه ابتدا دو بعد اصلی نظریه آِیزنگ، روان­رنجورگرایی و برون­گرایی، را ارزیابی می­کرد. سپس، بُعد روان­پریش­گرایی و بعداً یک مقیاس دیگر بنام دروغ­سنج برای سنجش تمایلات مربوط ­به خوب­نمایی حین تکمیل آزمون، در پرسشنامه گنجانده شود(کارنسی و همکاران(2007). مزیت عمده EPQ  که نتیجه چندین سال پژوهش در عرصه شخصیت بود معرفی یک متغیر جدید بنام روان­پریش­­خویی بود. اما ویژگی­های روانسنجی ضعیف مقیاس روان­پریش­خویی در مقایسه با مقیاس­های برون­گرایی و روان­رنجورخویی، انتقاد­های بسیاری را برانگیخت(پیشاب[13]، 1977؛ بلاک[14]، 1997). به منظور اصلاح ویژگی­های روانسجی EPQ ، مخصوصاً با هدف کاهش پراکندگی نمرات و افزایش پایایی و میانگین نمرات مقیاس روان­پریش­خویی، آیزنگ، آیزنگ و بارت[15](1985) از طریق افزایش 10سوال به تعداد کل آزمون(از 90 به 100 سوال)، EPQ را مورد تجدید نظر قرار دادند. مقیاس دروغ سنج با 21 سوال، بدون تغییر باقی ماند. یک سوال به مقیاس­های برون­گرایی و روان­رنجورخویی افزوده شد. اما مقیاس با افزایش13 سوال جدید و حذف 6 سوال با تعداد کل 32 سوال دستخوش تغییرات اساسی گشت. اما یک از پیامد توسعه و اصلاح پیوسته مقیاس­های آیزنگ در سنجش شخصیت افزایش تدریجی طولشان بود. بدین صورت که اولین مقیاس آیزنگ(MMQ) دارای 40 سوال بود که این تعداد سوال در آخرین مقیاس وی به 100 سوال(EPQ) رسید. با اینکه این افزایش طول مقیاس­ها باعث دربرگرفتن بیشتر عامل­های نظریه آیزنگ، و همچنین افزایش ویژگی­های روان­سنجی مقیاس­های قبلی شد لیکن سبب محدویت کاربرد این مقیاس­ها در بعضی موقعیت­ها پژوهشی و بالینی می­شود. بنابراین، آیزنگ و همکاران(1985) نسخه کوتاه 48 سوالی، 12 سوال برای هر مقیاس، را ارائه نمودند. که نتایج بررسی نشان داد که این مقیاس با فرم 100 سوالی همبستگی بالایی دارد(کورالا[16]، 1987؛ تورابایا و مانتنر[17]، 1987؛ فرانسیس و[18] همکاران، 1992؛کارنسی و همکارن، 2007).

1-1-1-4-     پرسشنامه ده سوالی شخصیت(TIPI)

گاسلینگ و همکاران(2003) به منظور ازبین بردن مشکلات مقیاس­های بلند پنج عاملی همچون طولانی بودن و عدم کاربرد این مقیاس ها و حتی مقیاس­های کوتاه در برخی شرایط پژوهشی اقدام به طراحی و ایجاد یک پرسشنامه­ی خیلی­کوتاه پنج عاملی  به نام پرسشنامه ده سوالی شخصیت(TIPI) کردند. این محققان ابتدا پرسشنامه پنج سوالی شخصیت[19](FIPI) را تهیه کردند و بعد از بررسی این مقیاس با هدف رفع نواقص ساخت پرسشنامه و همچنین افزایش ویژگی­های روان­سنجی آن، طراحی پرسشنامه TIPI آغاز کردند. رویکرد معمول برای ایجاد آزمون­های کوتاه انتخاب بهترین آیتم­های مقیاس­های طولانی براساس معیار های روانسنجی است اما روش به کار گرفته این محققان متفاوت  بود و به جای معیارهای روانسنجی، با انتخاب چند توصیف­گر برای هر آیتم با هدف دربرگیری وسیع­تر ابعاد پنج عاملی، بر بهینه­سازی اعتبار محتوای مقیاس متمرکز شدند. براین اساس، توصیف­گر­ها را تا جای که امکان پذیر بود از ابزار­های پنج عاملی موجود بر اساس پنج معیار انتخاب کردند: در وهله نخست سعی شد توصیف­گر­های انتخاب شود که به طور وسیعی ابعاد پنج عاملی را پوشش دهد، در گام بعدی توصیف­گر­های که دو قطب بعد را نشان می­داد شناسایی شد، دیگر اینکه توصیف­گرهای انتخاب شدند که ارزیاب مفرط نبودند و همچنین از انتخاب توصیف­گرها که خیلی خنثی بودند اجتناب کردند و در نهایت سعی کردند تا افزونگی بین توصیف گرها را به حداقل برسانند. برای اصلاح ساخت پرسشنامه که در  FIPI دیده شده بود اندازه و پیچیدگی  آیتم­ها را کاهش دادند تا فهم آنها آسان­تر شود و بدون افزایش زمان صرف شده برای تکمیل آن، این امکان را فراهم آورد که تعداد از آیتم ها پرسشنامه را دو برابر کنند. در نتیجه پرسشنامه TIPI با 2 آیتم برای هر پنج عامل، که هر آیتم شامل دو توصیف­گر می­باشد و تکمیل آن حدوداً یک دقیقه طول می­کشد، تهیه شد. این مقیاس بدلیل اینکه از لحاظ زمان و هزینه مقرون به صرفه می­باشد درخواست فزاینده­ای داشته و توجه محققان زیادی را به سمت خودش جلب کرده و در رشته های مختلفی استفاده شده است.

 

[1] – Tough-Mindedness

[2] – Minnesota Multiphasic Personality Inventory

[3] – Graham & Lilly

[4] – The 16PF Select Manual

[5] – Gorsuch

[6]– High School Personality Questionnaire

[7]– Children’s Personality Questionnaire

[8]– Mead

[9] – Five Factor Inventory

[10] – Egan

[11] – Ronald R. Holden & Cynthia Fekken

[12] – D. Manga

[13] – Bishop

[14] – Block

[15] – Barrett

[16] – Corulla

[17] – TORRUBIA & MUNTANER

[18] – FRANCIS

[19] – five Item Personality Inventory

دسته بندی : علمی