پایان نامه رایگان با موضوع منابع معتبر، علم اقتصاد

پایان نامه ها

و چیستی اقتصاد مسیحی، اختلاف نظر زیادی در بین اندیشمندان اقتصاد مسیحی وجود دارد. عدهای اقتصاد مسیحی را صرفاً نقدی اخلاقی بر اقتصاد و نظامهای اقتصادی متعارف میدانند. گروهی آن را مکتب و نظام اقتصادی میدانند و بعضی از این هم فراترمی‌روند و مدعی وجود علم اقتصاد مسیحی متمایزی هستند.

بخش سوم: اسلام
فصل اول: سیر تاریخی اندیشه‌های اقتصادی اسلام
فصل دوم : مبانی و ماهیت اقتصاد اسلامی

فصل اول: سیر تاریخی اندیشه‌های اقتصادی اسلام519
ابتدای تاریخ اندیشه‌ی اقتصادی اسلام به ظهور اسلام در مکه و سپس تاسیس حکومت اسلامی در مدینه باز می گردد. منبع و مرجع اصلی در مورد عقاید اقتصادی اسلام، اول قرآن کریم و پس از آن گفتار و کردار و در یک کلمه سنت پیامبر اسلام حضرت محمّد(ص) است. تحول و گسترش حوزه جامعه اسلامی، با رشد اندیشه‌های اقتصادی نزد اندیشمندان مسلمان همراه بوده است و رفته رفته موضواعات فراگیری؛ مانند خراج، قیمت‌ها، پول، تجارت، روابط زمین و سامان دهی بازار در میان آثار نویسندگان و دانشمندان مسلمان مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.520 بنابر‌این، اندیشه‌ی اقتصادی اسلام به تدریج به عنوان یک موضوع میان رشته‌ای در آثار مفسران، فقها، مورخان و فیلسوفان اجتماعی، سیاسی و اخلاقی گسترش یافته است.521
کل دوران تاریخ اندیشه‌ی اقتصادی اسلام را می توان به دو مقطع کلاسیک (از ظهور اسلام تا اواخر قرن 19 میلادی) و مقطع معاصر ( از اوایل قرن 20 میلادی تا‌کنون) تقسیم کرد. مقطع کلاسیک را می توان به دو بخش تقسیم کرد: یکی آیات و روایات(قرآن وسنت) با جهت گیری اقتصادی و دیگری موضوعات اقتصادی در متون فقهی، فلسفی- کلامی، تاریخی، اخلاقی و غیره.522
بنابراین، مباحث این فصل با مطالعه اندیشه اقتصادی اسلام در مقطع کلاسیک آغاز می شود.

1-1)اندیشه اقتصادی اسلام از اوایل ظهور اسلام تا اواخر قرن 19
این دوره از نظر زمانی، سال اول هجرت پیامبر اسلام(ص)(621 میلادی) تا اواخر قرن 13 هجری قمری (اواخر قرن 19 میلادی) را در بر می گیرد. دوره ذکر شده از یک سو شامل حکومت های صدر اسلام که خود به نحوی تجربه‌ی اقتصادی اسلام را در برداشت. با توجه به حضور فیزیکی حضرت محمّد (ص) و امام علی(ع) در اوایل دوره‌ی ذکر شده، می توان آزمون عملی خوبی از اقتصاد اسلامی را ملاحظه کرد. گذشته از این، قرآن نیز در همان دوره نازل شده است که در آن آیاتی در مورد امور مادی و اقتصادی آمده است. گفته‌ها، کردارها و تقریر حضرت محمّد(ص) و ائمه نیز در امور اقتصادی به عنوان یکی از منابع معتبر شرعی در اسلام شناخته شده است.523
پس از سپری شدن دوره‌ی صدر اسلام، نوبت به حکومت‌های اسلامی رسید که با وجود همراه داشتن نام اسلام به ندرت به حقیقت دین توجه داشتند و در موارد زیادی نام دین تنها پوششی برای توجیه اوامر خلاف شریعت حکام بود. از میان این حکام به افراد معدودی چون عمر بن عبد العزیز بر می خوریم که در صدد اجرای احکام و مبانی دینی و تحقق عدالت و مصلحت واقعی بوده است524. با وجود این، بسیاری از نهادهای اقتصادی مردمی و غیر سیاسی، مانند بازار، همچنان عملکرد اسلامی خود را حفظ می کنند،525 در حالی که خلفا موضوعات اقتصادی – سیاسی و مربوط به حکومت، مانند سیاست مالی اسلام را دچار انحراف می کنند526.
در بین همین حکومت‌ها و در مدت تمدن اسلامی، اندیشمندانی از فقها، فلاسفه و مورخان هستند که به جنبه‌هایی از امور مالی و اقتصادی اسلام پرداخته‌اند. این منابع و مراجع، پشتوانه‌هایی هستند که می‌توانند منشأ استخراج امور، مسائل و موضوعاتی از اقتصاد اسلامی محسوب شدند.
اندیشه‌ی اقتصادی اسلام در این مقطع را در دو زیر بخش آیات و روایات با جهت گیری اقتصادی و نیز موضوعات اقتصادی در متون فقهی، فلسفی و غیره دنبال می کنیم.

2-1)آیات و روایات با جهتگیری اقتصادی
قبل از اشاره‌ی مستقیم به آیات و روایات، توضیح دو نکته لازم است: یکی این است که جهتگیری اقتصادی آیات و روایات در بیشتر موارد جنبه‌ی بسیار کلی و عمومی دارد و ترسیم امور اقتصادی جزئی و الگوی به‌خصوصی از آنها را نباید انتظار داشت؛ به عبارت دیگر آیات و روایات لزوماً جزئیات موضوعات اقتصادی، تأثیر آموزه‌ها بر رفتار مردم از جنبه‌ی اقتصادی و امثال آن را بررسی نمی کنند، بلکه این وظیفه‌ی پژوهشگران و صاحبنظران است که با کاربرد آن امور کلی و عمومی در آیات و روایات به استخراج اصول مشخص اقتصادی و حتی بررسی رفتارهای اقتصادی در پرتو آن آیات و روایات مبادرت ورزند.
دوم این که گستردگی آیات و روایات در ارتباط با مسائل اقتصادی به قدری است که ذکر همه‌ی آنها در این نوشتار دشوار و البته غیرضروری است؛ زیرا هدف ما نشان دادن جهتگیریهای کلی آیات و روایات است که با ذکر آیات و روایات کمتری نیزبه مقصود خود خواهیم رسید‌. برای اثبات گستردگی حجم آیات مرتبط با اقتصاد، ایرج توتونچیان در کتاب “پول و بانکداری اسلامی” طبقهبندی سورههای قرآن را به نقل از کتاب امت و امامت527 علی شریعتی به ترتیب زیر ارائه کردهاست:

موضوع
تعداد سوره
پدیده های مادی و طبیعی
22
عقیده و مکتب فکری
22
جامعه و طبقات اجتماعی و سیاست
27
تاریخ و فلسفه تاریخ
17
اخلاق و رفتار
4
مسائل مالی
4
عبادت و شعائر و مراسم مذهبی
2

ایشان در تفسیر این طبقهبندی مینویسد: برای تن
ظ
یم الگوی اقتصاد اسلامی ما به موارد دوم لغایت ششم نیازمند هستیم که جمعاً 3/71 درصد موضوعات قرآنی را تشکیل میدهد. 528 بنابراین ملاحظه میشود که حجم زیادی از آیات قرآن برای مطالعات اقتصاد اسلامی قابل استفاده است.
برخی از عنوانهای کلی اقتصادی که در قرآن و روایات به آنها اشاره شده است، عبارتند از: 529 اسراف، عدالت اقتصادی، کسب و کار، ریا، معامله و خرید و فروش، زکات، خمس، صدقه، انفاق، سود، مال، ثروت، زراندوزی، خست، ولخرجی، زیان در معامله و تجارت، کم فروشی، حیله در معامله، بازار (سوق) بخل در معامله، ارث، رفاه افراطی (اسراف)، زهد افراطی ، جزیه، جمعآوری تولیدات کشاورزی (حصاد)، خراج، خزانه، کالا (خیر و متاع) طلا و نقره، سرمایه (رأس المال)، رزق، زمین، زراعت، هزینههای عام المنفعه (سبیل الله)، دزدی اموال (سرقت)، مشارکت مالی، مشاغل، صناعت، مصارف خوراکی (طعام)، توجه به برخی از کالاها (عدس، عسل، پیاز، گندم، زیتون، انجیر و امثال آن) زیان و خسارت و غرامت (غین و غرم) فقر و غنی، فیء، قرض، ابزار و اندازهها (کیل و میزان و امثال آن) زندگی اقتصادی (معیشت) ملک و مالکیت، قراردادهای اقتصادی (عهد و میثاق و نظایر آن) جمعیت (نسل) تولیدات کشاورزی (حرث) و نظایر آن.
اکنون اول به نمونههایی از آیات قرآن و سپس به روایات مرتبط با اقتصاد اشاره میکنیم.
اول. آیات با نگاه اقتصادی
در اینجا به برخی از آیات درباره‌ی بعضی از عناوین مالی و اقتصادی اسلام اشاره می‌کنیم. در ارتباط با کسب و کار و فعالیتهای عمومی اقتصادی، در یکی از آیات قرآن چنین آمده است:
“به درستی ما شما را در زمین مستقر ساختیم و انواع زمینههای زندگی اقتصادی را در آن برایتان فراهم کردیم، اما تنها گروه کمی از شما به بهرهبرداری اصولی از آنها مبادرت کردید” (اعراف /10) در ارتباط با تجارت نیز تصریح میکند که اموال یکدیگر را به باطل و از طرق نامشروع نخورید، مگر این که تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. (نساء /29) در یکی از آیات در مورد آزادی در فعالیتهای اقتصادی میگوید: “خداوند شما را بر زمین مسلط کرد و آن را در دست شما رام نمود و لذا به بهرهبرداری از انواع امکانات آن بپردازید” (ملک /15).
در ارتباط با فعالیتهای غیرقانونی در اقتصاد اسلامی در جایی از حرمت درآمد ناشی از قمار بحث میشود (مائده /90 و 91 ). همچنین حرمت درآمد ناشی از ربا (بقره /275) دزدی (مانده /38) خیانت و حیله در وزن کردن و سنجش کالاها (هود /84 و رحمن /9) حرمت زراندوزی (توبه /34)، حرمت خوردن مال یتیم در مسیر غیرناحق (نساء /10) و امثال آن از دیگر تأکیدات اقتصادی قرآن است.
در مورد گرفتن زکات (توبه/103) و برخی از مصارف زکات (توبه/60 ) مطالبی ذکر میشود. حرمت تولید، خرید و فروش و مصرف شراب (بقره/219 و مائده/90 ) درآمد حاصل از غصب اموال دیگران (بقره/188) و سایر مفاسد اقتصادی از دیگر بحث‌های اقتصادی قرآن است.
همچنین در قرآن درباره چگونگی هزینه کردن اموال و استفاده بهینه از آنها تذکرات نسبتاً زیادی وارد شده است. در یک جا قرآن اشاره میکند که : “قبل از آن که روزی برسد که دیگر نتوانید هیچ معامله و فعالیتی انجام دهید از امکانات خود استفاده کنید”. (بقره /254) برخی اشارات قرآن بیشتر با امور کلی اقتصادی مشابهت دارد. مثلاً این که انسانها باید به اندازه توانایی خود کار کنند (نجم /39) همچنین در “استفاده از اموال و دارائیها اسراف نکنید (اعراف 31) با این که خداوند زمین را برای استفاده همگان آفریده است (اعراف /32) و نیز ضمن توجه اصلی به آخرت سهم و نصیب دنیایی خودتان را فراموش نکنید (قصص /77). “از جمله موارد اشاره به امور کلی اقتصادی است.
در مورد عدالت، مالکیت، ثروت و موضوعات اقتصادی دیگر، آیات فراوانی در قرآن آمده است ، قبل از اتمام این قسمت بر این نکته تأکید میکنیم که قرآن یک کتاب تخصصی در زمینه اقتصاد یا جامعهشناسی ، فیزیک ، پزشکی و حتی معارف و اخلاق نیست، بلکه قرآن کتاب راهنمای بشر برای حصول سعادت کامل (دنیوی و اخروی) است که در زمینههای مختلف نیز رهنمودهای کلی دارد.
دوم. اشاره به برخی از روایات با نگرش اقتصادی.
با توجه به این که روایات، گفتههای پیامبر (یا امام) هستند، از آیات قرآن قدری ملموسترند؛ زیرا به جزئیات بیشتری از زندگی واقعی میپردازند. با عنایت به اشتراک برخی از موضوعات اقتصادی در بین آیات و روایات، در این قسمت به موضوعات دیگری پرداخته میشود. در ارتباط با هزینهها و درآمدهای دولت، حضرت محمّد در دستورالعملی به یکی از سران حکومت تأکید میکند که از مردم خواسته شود زکات اموال خود را بپردازند و خمس مربوط به غنیمتها را نیز برای خداوند (یا نمایندهاش پیامبر) نگه دارند530. همچنین از علی (ع) نقل شده است که به فرزندان خود دستور میدهد در گرفتن مالیات با مردم مدارا کنند، سخن آنها را در مورد مقدار درآمد، (برای تعیین مقدار زکات و مالیات) قبول کنند، اگر درخواست تخفیف مالیاتی میدهند، پس از بررسی به خواسته آنها توجه شود و از مالیات برای آبادانی شهرهای مردم استفاده شود. 531 از صادق (ع) نقل شده که: “اسراف باعث فقر و میانه روی باعث فراوانی خواهد شد”.532
روایات همچنین درباره چگونگی خرج کردن ثروت و دارایی در مسیرهای عقلایی، تأکید فراوان دارند؛ برای مثال، شخصی که درست هزینه میکند به منزله‌ی مبارزه کننده در راه خدا تلقی شده است، با این که حضرت محمّد(ص) می‌گوید است که در راه خدا‌، حتی به اندازه نصف دانه خرما انفاق کنید. 533 در روایتی آمده است که یکی از سؤالاتی که روز قیامت از افراد میش
ود این است که اموال و داراییهای خود را در چه راههایی خرج کردهاند و از چه راههایی آن اموال را به‌دست آوردهاند یا کسی که از راه کسب حرام زندگی میکند، عباداتش قبول نخواهد شد. 534
در ارتباط با تشویق به کار ، فعالیت مولد اقتصادی ، تلاش برای امر معاش خانواده ، جهاد دانستن کار قانونی و حلال ، این که تلاش قانونی در دنیا وسیلهای برای حصول به آخرت است، ارزش کارهای دستی و این که کار در واقع سنت و سیره‌ی پیامبران و اولیای خداوند است روایات زیادی وارد شده است. 535 مابه دلیل این که منابع روایی عمومی و نیز منابع روایی اقتصادی در دسترس است، 536 از ذکر موارد بیشتر در می گذریم.

3-1)موضوعات اقتصادی در متون فقهی و فلسفی
بخش دوم ادبیات کلاسیک اقتصادی صرفاً به نوشتههایی اشاره دارد که موضوعاتی از اقتصاد را در ضمن متون فقهی ، فلسفی یا قطعاتی در کتب اخلاق، تاریخ و سفرنامه و … ارائه کرده است. این مطالب را در دو بخش دیدگاههای اقتصادی فقها و دیدگاههای اقتصادی فلاسفه مسلمان مورد اشاره قرار میدهیم.