للهالحمد که تهران بود آزرم بهشت

 

 

 

 

ملّت از هر جهت آسوده چه زیبا و چه زشت

 

 

 

اغنیا مشفق و با عاطفه و پاکسرشت

 

 

 

 

فقرا را نبود بستر و بالین از خشت

 

 

 

 

 

 

 

(جوادی، ۱۳۸۴، ص ۲۲۴)

 

 

فصل چهارم
تحلیل گفتمان مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه
۴-۱٫ بخش اوّل: تحلیل گفتمان و شاخصها
پس از نگاهی گذرا به شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر مشروطه و همچنین معرّفی شعرای مطرح در این دوره، ضروری است تا به مبحث تحلیل گفتمان مفاهیم اساسی طنز در شعر مشروطه بپردازیم.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
به طور اجمال، در مباحث پیشین اشاره کردیم که در این دوران، به نوعی یک تحوّل بزرگ فکری، سیاسی و اجتماعی در ایران رخ میدهد. مفاهیم متعدّدی وارد حوزهی شعر طنز میگردد. با این حال، ما در این گفتار در تلاش هستیم که بر مبنای نظریهی تحلیل گفتمان به بررسی مفاهیم و سوژههای اساسی شعر طنز مشروطه بپردازیم که سبک و روش این کار مفصلا ًدر فصل اوّل طرح شد.
در این بخش با توجّه به پیشزمینه‌ای که در مقدّمه از نظرتان گذشت، می‌توان گفت که تحلیل گفتمان، می‌تواند با توجّه به دو بعد اساسی انجام گیرد: بُعد نخست، در ساختار زبان‌شناسانه و بُعد دوم، عوامل فرازبانی، مثل محیط، اجتماع، سیاست و قدرت که موضوع گفتمان را مشخص می‌کنند. بُعد اوّل تحلیل گفتمان را می‌توان صورت‌گرایی و بُعد یا دیدگاه دوم را کارکرد‌گرایی نامید.
در تحلیل گفتمان شعر طنز مشروطه، عمدتاً صورت دوم تحلیل، یعنی بُعد کارکردگرایی مدّ نظر قرار گرفته است. به این معنی که به رابطه فضای گفتمانی، با توجّه به شرایط فرامتنی اشعار، توجّه شده است. لازم است توضیح داده شود که گفتمان، جریان و بستری است که دارای زمینه‌های اجتماعی است. اظهارات و مطالب بیان شده، گزاره‌ها و قضایای مطرح شده، کلمات و عبارات مورد استفاده و معانی آنها، جملگی بستگی به این دارند که کی، کجا، چگونه، توسط چه کسی یا علیه چه چیزی یا چه کسی، در چه بستر و با چه قدرت و وسعتی به کار رفته‌اند. (حسین بشیر و علی فرقانی، ۱۳۸۸، شماره ۸)
۴-۱-۱٫ شاخصهای تحلیل گفتمان
در این بخش، با هدف تحلیل گفتمان از بُعد کارکردگرایانه و با بهره گرفتن از الگوی تحلیل گفتمان نورمن فرکلاف، نوشتار را مورد مطالعه و ارزیابی قرار می‌دهیم. در مجموع گفتمان حاکم بر شعر طنز براساس ۴ شاخص زیر، قابل تحلیل است:
۴-۱-۱-۱٫ واژگان (منفی – مثبت)
این مؤلّفه، واژگان کانونی را که تکیه‌گاه متن به شمار می‌آیند، همراه با کارکرد آنها در متن، مورد ارزیابی قرار می‌دهد. برای مثال واژه‌هایی مثل دوست و متّحد، جزءِ واژه‌های سفید و مثبت و واژه‌هایی مثل دشمن، معارض و مخالف، جزء واژگان منفی یا سیاه محسوب می‌شوند‏.
۴-۱-۱-۲٫ قطب‌بندی (غیرسازی)
‏ اوّلین قدم برای تحلیل سیاسی در چارچوب این رهیافت، شناسایی حدّ اقل دو گفتمان متخاصم است که با هم رابطه‏ای غیریّتسازانه برقرار کرده‏اند. در یک گفتمان سیاسی، گفتمان قدرتمندتر، مدام حوزهی خود را گسترده و قلمرو دیگر را محدودتر می‌کند. (فرکلاف، ۱۳۷۹، صص۱۷۱ – ۱۹۴) ‏ برای مثال، استفاده از ضمیر «ما» نشانگر آن است که گوینده، خود را نمایندهی یک جمع می‌داند و برعکس استفاده از ضمیر «آنها»، «ایشان» و «شما»، بیانگر خط فاصله میان گوینده با دیگران و تأکید او بر «غیرسازی» و دواِنگاری و تأکید بر تفاوت «ما» و «آنها» است. درواقع، برای تحلیل یک گفتمان، باید آن‌را در برابر گفتمان رقیبش قرار داد و ساختارهای مناقشهبرانگیز و تفاوت‏های معنایی را پیدا کرد.
۴-۱-۱-۳٫ پیشفرض‌ها
‏پیشفرض‌ها، افکار قالبی و پیشداوری‌ها، زیر‌ساخت استدلال و استنتاج، کُنشگر اصلی را شکل می‌دهند. (همان، ۱۳۷۹، ص۲۳۰) به عنوان نمونه، فهم گفتمان شعر طنز مشروطه، ارتباط معناداری با درک پیشفرضهای شعرا نسبت به مفاهیمی چون تجدّد، حُرّیت، مشروطیت و… دارد. ‏
۴-۱-۱-۴٫ دلالت‌های ضمنی شعر (تلقین و تداعی)
شناخت دلالت‌های ضمنی در مرحلهی تفسیر متن، به تحلیل‌گر کمک می‌کند تا با بهره‌گیری از دانش زبانی، نشان دهد که فلان جمله یا گزاره، حاوی کدام معانی ضمنی و ناآشکار است و نویسنده از به ‌کار بردن آن، چه قصد و نیّتی داشتهاست و کاربرد این دلالت‌ها کدام معانی یا پیامدها را به همراه دارد. (فرقانی، ۱۳۸۲، صص ۴۹-۵۲)
در ذیل به تدریج به منتخب اشعار ۹ شاعر مطرح در عصر مشروطه میپردازیم و با توجّه به الگوی نور فرکلاف، سعی در کشف مفاهیم اساسی گفتمان حاکم بر شعر طنز مشروطه داریم. لازم به ذکر است که این اشعار به نوعی، منتخبی از مجموعهی فکری هر شاعری است.
۴-۲٫ بخش دوم: تحلیل گفتمان مسائل اساسی طنز در شعر معروفترین شاعران مشروطه
۴-۲-۱٫ ایرجمیرزا
در بررسی اشعار ایرجمیرزا به نظر میرسد که باید در ابتدا به مسألهی زنان و حقوق آنها اشاره کنیم. ایرج تقریباً بخش عمدهای از اشعار و سروده های خود را علیه حجاب و در دفاع از آزادیهای جنسی در جامعه سروده است. به طورکلّی میتوان گفت وی مخالف سرسخت اعتقادات دینی درخصوص جایگاه زنان است و حتّی بیش از آنچه غرب، برای زنان در خصوص آزادی خواسته است، طلب میدارد. به گونهای که بسیاری از صاحبنظران معتقدند که وی در اشعارش، نوعی عقده های فروخوردهی جنسی را بازگو میکند. یکی از اشعاری که به نوعی بازگوی نگاه خاص ایرج، به جایگاه زنان است، شعر زیر میباشد:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

رفتن به نوارابزار

بیرون رفتن

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *