دانلود پایان نامه

آسیب پذیر جامعه ، نیاز مندی را در جامعه افزایش می دهند و بر فاصله دو قشر فقیر و غنیّ جدایی بیشتری ایجاد می کنند. معاملاتی که اگر چه افراد نیازمند برای تأمین معاش خود مجبور به انجام آن هستند ، اما سطح وابستگی فقرا را به قشر غنیّ جامعه بیشتر می کند. و به عنوان خطراتی جامع? اقتصادی مسلمانان را تهدید می کند . از آن جمله می توان به معاملات ربوی ، کم فروشی و احتکار و …. اشاره نمود . تحریم قطعی این گونه معاملات و لغو سود های حاصل از آن ، یکی از فروع انقلاب اقتصادی قران است.146
آیت الله طالقانی تفکر اقتصادی خود را ” اقتصاد در پرتو ایمان و اعتقاد ” می نامد . او منشأ پدیده های اجتماع و اقتصاد را نفوس بشری می داند . نفوس بشری ترکیبی است از اندیشه ها و اخلاق و فطریات و غرایز . چگونگی روابط اجتکاعی و اقتصادی و طبقانی ، ترکیبی از انعکاس و ظهور همین نفسیات است و از این رو منشأ شکل اجتماع و حرکت تاریخ ، انسان می باشد.
2-2-3. دین و اخلاق
آیت الله طالقانی محور دین را توحید معرفی می کند . مبنا و اساس اصول اعتقادی در پیروان ادیان توحیدی ، ایمان و باور قلبی به خدای یگانه است که اصطلاحاً به آن توحید گفته می شود. این مسئله برای انسانها امری فطری محسوب می شود و مبنای دعوت انبیا نیز بر همین اساس بوده است.
آن چه که از آثار و اندیشه های مرحوم طالقانی بر می آید این است که ایشان اخلاق را از دین و سیاست جدا نمی داند بلکه حاکمیت سیاسی جامعه را نیز بر محور اخلاق قائل است چرا که یکی از محور های اساسی اخلاق ” آزادی ” است ؛ آزادی یعنی در حاکمیت خدا بودن و زیر سلطه غیر خدا نرفتن است . بر این اساس، مرحوم طالقانی آزادی را در ادیان توحیدی و اکمل ادیان، یعنی دین اسلام جست و جو می کند و معتقد است که پیش از هر مکتب و مسلک، این ادیان توحیدی بوده اند که ندای آزادی افراد بشر را سر داده اند و ارسال رسل نیز برای این کار بوده است: ” انبیاء آمدند تا انسان را از همه شرک ها، از همه بندها، از همه محدودیت ها، از همه یک جهت بینی ها، یک بعد بینی ها، در یک بعد بودن ها آزاد کنند و بر گردانند به انسان مستقل و عاقل فطری “
تسامح و مدارا از ویژگی های برجسته و چشم گیر آیت الله طالقانی بود و این ویژگی در او دو چندان ارزش و فضیلت دارد : یکی از آن رو که وی در جامعه ای می زیست که تسامح ، قاعده و هنجار نبود و برعکس ، خشونت و سخت گیری و تعصّب ، شایع و لرزش بود . و دیگر این که او تسامح را با تدیّن و به عبارت دیگر مدارا کردن را با مداهنه نکردن ، به هم آمیخته بود . یعنی ضمن پایبندی به اصول و ارزش هایی و کوشش برای تحقق آن ها ، با مخالفان و دگر اندیشان تسامح و مدارا می کرد .
مرحوم طالقانی بر آن بود که پیشرفت اسلام و مسلمان شدن مردم در عصر بعثت ، نخست به سبب اخلاق رحمت آمیز پیامبر و سپس به سبب منطق و هدایت قران بود .
هم چنین وی می گوید: ” دعوت اسلام دعوت به رحمت و آزادی است . “و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین.” ما نظام اسلامی می خواهیم که در پرتو رحمت باشد . ما اگر همان رسالت رحمت الهی را محقق کنیم، بسیاری از مشکلات حل می شود و بسیاری از تشنّجات از میان می رود.”
به اعتقاد مرحوم طالقانی ، توحید تنها یک عقیده قلبی نیست که انسان را به سوی عبادت و معابد می کشاند و فقط در کارهای عبادی به کار می آید. تنها دعوت پیامبران، توحید در ذات و توحید در عبادت نبوده، بلکه این دو، مقدمه و پایه فکری و عملی برای توحید در اطاعت بوده است. توحید در ذات، مقدمه توحید در صفات است تا این صفاتی را که در قرون تاریک گذشته و در عصر تمدن به زورمندان ناچیز و بیچاره از روی خود باختگی می چسباندند، سلب کنند و برای خداوند معتقد شوند و توحید از عقیده و فکر در مجرای اراده و عمل و فعل و انفعال خلقی و اجتماعی درآید.
یکی از ابعاد تفسیری مرحوم طالقانی ، توجه به نکات تربیتی و اخلاقی در اصلاح جامعه ، به ویژه در حوزه اخلاق و رعایت حقوق دیگران و اصلاح ساختار فرهنگی و رفتار اخلاقی است . این که جامعه اسلامی از دروغ و فریب و نقض پیمان و نفاق رنج می برد ، به آموزه هایی بر می گردد که دروغ و غیبت و فریب دادن را به شکل مصلحت آمیزی توجیه و فرهنگ رواج آن را در خانواده و در مرحله بعد در جامعه و حکومت گسترش می دهد ، و در نتیجه جامعه دینی از هر جامعه غیر دینی بدتر و مبتلا به دروغ و دورویی و خلف عهد و بی ثباتی امنیتی است . تملّق و چاپلوسی رواج می یابد . چون ظاهر گرایی و سخت گیری ها زیاد است ، تظاهر و نفاق در جامعه دینی امری عادی می شود .
نمونه چنین جامعه ای در گذشته ، بنی اسرائیل در فراز از مسئولیت و بهانه جویی هاست و یاد آوری قران برای درس و تجربه از گذشته ها بوده است .
آیت الله طالقانی در تفسیر بعضی از آیات ، این بیماری را می شناساند و به مناسبت به آن اشاره می کند و سعی می نماید اندیشه خواننده را به حقایقی از فضای موجود جامعه باز کند ، و برای روشن کردن حقایق قرانی هر بار از زاویه ای بدان ها بپردازد ، و نور ایمان را بر آن پرتو افکند . در سوره بقره که این داستان ها ذکر و تجربه جامعه دینی آنان باز گو شده ، این آفت به مناسبت ذکر می گردد . گاه از زاویه تاریخی و گاه کلامی و گاه از روش تحلیل یا بیان علوم تجربی ، گاه با ذکر احادیث اهل بیت (ع) و گاه از منظر ادب و شعر بدان ها می نگرد .147
استاد شهید مطهری نیز در تبیین گزاره های دینی و معرفتی متناسب با هر مبحثی از روش متنابه آن استفاده کرده است . که در روش شناسی تفسیری
استاد اشاره خواهیم کردیم .
2-3. آسیب شناختی معرفت دینی در اندیشه آیت الله طالقانی(ره)
واژه ی آسیب شناسی یک اصطلاح پزشکی است و در دانش پزشکی به آن نوع مطالعه ای اطلاق می شود که در صدد است با مشاهده و مطالعه ی عوارض بیماری ، علل و ریشه های آن را بکاود و بیابد، غایت آسیب شناسی، درک درست بیماری برای تشخیص درمان است، به همین دلیل آسیب شناسی به معنای برخورد مثبت و مشفقانه با عارضه است و با طرد و رد متفاوت است .148
از جمله آسیب های معرفتی که به فهم متون دینی مربوط هستند ، عبارتند از : تحریف دین ، بدعت در دین ، تفسیر به رأی ، اختلاف در ضبط و نقل متون دینی ، اختلاف قرائت و فهم ، اختلاف تفسیر و تأویل و اختلاف در تطبیق ، اختلاف در روش شناخت یا اثبات یا روش تفسیر دین ؛ مثل تکیه صرف به ظواهر و نادیده گرفتن ارزش عقل ( تحجّر) ، اصالت دادن به عقل ، ادعای تحول معرفت دینی و تاریخی دانستن تعالیم دین ، آزاد اندیشی افراطی و انواع سوء فهم ها که در تاریخ اندیشه دینی وجود داشته و دارد .
در متون دینی به برخی از مهم ترین عوامل آسیب زا اشاره شده است. آفت هایی مانند افزودن و کاستن چیزی به دین ، التباس حق به باطل و نسخ و حذف و اشتباهات مربوط به واژه نگاری و عدم رعایت حفظ و نقل متون دینی ، خود می توانند موجب سوء فهم و مانع دست یابی به شناخت صحیح و مقصود اصلی شارع باشند و عدم توجه به این عوامل باعث موجب می شود متکلّم ، فقیه و مفسِّر در برداشت از متون دینی و فهم حقیقت دین ، دچار حیرت و سردرگمی و لغزش و کج فهمی شوند ، و از کشف و درک گوهر معنا و حقیقت دین باز بمانند .
بنابراین یکی از آسیب های جدی معرفت دینی که مربوط به باز شناسی و بازخوانی متون دینی است ؛ همین مشکل ضبط و ثبت و نسخ و حذف واژگان و به اصطلاح احتمال تحریف لفظی و معنایی نصوص دینی است.
این مسئله در مورد کسانی که روحیه اخباری گری و پژوهش نصّ گرایانه دارند و به معیار ارزیابی عقلانی وقعی نمی نهند، بیشتر باعث لغزش و برداشت ناصواب بوده است ، زیرا که در متون دینی تاریخی همواره به علل مختلف،احتمال جعل و تحریف و نقص وحذف اسقاط وجود دارد.
از جمله دیگرآسیب های معرفت شناختی دین این است که انسان در تبیین و توجیه آموزه های دین ، به روش های برون دینی و مثل روش های تجربی ، پدیدار شناختی ، تاریخی و روان شناختی و به طور کلی به روش های عرفی و بشری تکیه کند و بخواهد همه آموزه های دینی را با فهم و درک بشری و به زبان عرف تحویل و تقلیل دهد. برخی از دین شناسان با این رویکرد به دین شناسی می پردازند. آنان چنین ادعا می کنند که بهره گیری از متون درون دینی برای شناخت و اثبات حقانیت دین ، مستلزم دور است و حقانیت و صدق و اعتبار را نمی توان با استناد به همان آموزه ها به اثبات رساند . از نظر پیروان این دیدگاه ، اثبات صدق و معقول بودن گزاره های دینی در گرو اثبات عقلانی آن هاست. لذا گزاره های دینی را صرفا بدان جهت که گفته های خدا و ره آورد وحی هستند را نمی توان نشانه مقبولیت و صدق حقانیت شمرد.
استدلال دیگر این دسته این است که : ” فهم متون دینی در گرو تعیین و تحدید انتظارات ما از دین و قدرت پاسخ گویی دین است. بنابراین آدمیان پیش از مراجعه به متون دینی ، باید این گونه مسائل را حل کنند تا بتوانند پاسخ هایی غیر درون دینی برای منکران و شکاکان اقامه کنند .” 149
به هر حال ، مصلحانی هم چون مرحوم طالقانی در سد? اخیر ، با شعار بازگشت به قران یا بازگشت قران به متن جامعه ، این جنبش را پیش بردند . حرکت اصلاحی ، کم کم قران را از انزوا خارج کرد و به صحنه زندگی آورد و به تعبیری ” کانون نور و گرما بخش نهضت اصلاح که از یک قرن پیش در جهان اسلام در گرفته بود و سید جمال الدین اسدابادی سلسله جنبان و امام خمینی انقلاب افرین آن شد ، همانا قران و باز گشت به ان و اوردن قران به صحنه بود ، و مرحوم طالقانی در جهاد چهل ساله اش از یا ربِّ إنَّ قَومی اتَّخَذوا هذا القُرانَ مَهجورا آغاز کردوبه آستانه امید إنَّ هذا القران یَهًدی لِلّتی هِیَ أقًوَم ( انقلاب اسلامی )راه برد .
اگر دشمنان نتوانستند از نفوذ قرآن جلوگیری کنند و جلوی جاذبه های آن را بگیرند ـ کتابی که منشأ تمدّن عظیم اسلامی و موجب ترقی مادی و معنوی و سیادت و فتوحات سریع مسلمانان در خاور و باختر بود ـ اما متأسفانه منافقان و دوستان نادان با شیوه های خاصّی آنان را به مقصود رساندند و ان اثر عمیق و فرهنگ ساز را از قران گرفتند . مانند ان که جنبه تقدس و تبرک به قران داده و ان را کتاب ورد خواندند ، که صرفا خواندن ان خواسته شده ، نه فهمیدن ان . نیز بیشتر به مباحث حاشیه ای از قبیل قرائت و لغت و اعراب توجه شد نه تدبر و اندیشه در آن .
مرحوم طالقانی در این باره می گوید : ” هراندازه مباحث قرائت و لغت و اعراب و مطالب کلامی و فلسفی در پیرامون آیات قران وسعت می یافت ، اذهان مسلمانان را از هدایت وسیع و عمومی قران محدود تر می ساخت. ”
و در جای دیگر می نویسد : ” این کتاب هدایت که چون نیم قرن اول اسلام ، باید بر همه شئون نفسانی و اخلاقی و قضاوت وحکومت حاکم باشد ، یک سره از زندگی بر کنار شده و در هیچ شأنی دخالت ندارد . دنیای اسلام که با رهبری این کتاب ، روزی پیشرو و رهبر بود ، امروز دنباله رو شده . کتابی که سند دین و حاکم بر همه امور بوده ، مانند آثار عتیقه و کتاب ورد تنها جنبه تقدیس و تبرک یافته و از سر حدّ زندگی و حیات عمومی بر کنار شده ، و در سر حدّ عالم اموات و تشریفات آمرزش قرار گ
رفته و آهنگ ان اعلام مرگ است .
در نگاه مرحوم طالقانی موانعی که جلوی آثار تربیتی و هدایتی قران را گرفته قابل توجه است . نخست ، این که تفسیر ها و یافته هایی از قران ارائه می شود که هیچ کاربردی برای انسان این روزگار ندارد .
وی می گوید : “چه بسا اصطلاحات و دانش هایی که برای فهم قران که تفسیر هنر و معلومات مفسِّرمی باشد ، تا ان جا که مفسِّر خواسته همه آرا و اندیشه های خود را مستند به قران سازد ،و با آیات وحی اثبات کند . دوم و مهم تر ، این که برخی می خواهند آیات قران را با پاره ای از روایات مجعول و ضعیف و دور از عقل ، تفسیر نمایند و این مانعی است که جلوی اثر تربیتی قران را در جامعه می گیرد .”
درد و دریغ طالقانی این است که : ” این گونه روایاتی که در تفسیر و معارف آمده ،

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید